Oynaq ağrıları yaşla birlikdə get-gedə daha çox insanı narahat edən problemlərdən biridir. Bu şikayətlərin arxasında duran ən çox rast gəlinən vəziyyətlərdən biri isə artrozdur.

Artorz nədir?

Artroz — oynaq qığırdağının (xəcə toxumasının) tədricən aşınması və zədələnməsi nəticəsində inkişaf edən degenerativ (dağıdıcı) oynaq xəstəliyidir.

Tibbi ədəbiyyatda bu vəziyyət çox zaman “osteoartroz” və ya “osteoartrit” adı ilə də tanınır. Sağlam oynaqda sümüklərin ucları qığırdaq adlanan hamar, elastik toxuma ilə örtülür.

Bu toxuma sümüklərin bir-birinə sürtünmədən, rahat hərəkət etməsini təmin edir. Artroz zamanı isə bu qığırdaq laylar zamanla nazikləşir, çatlayır və nəhayət tamamilə aşına bilir.

Nəticədə sümüklər bir-birinə birbaşa təmasda olmağa başlayır ki, bu da ağrı, şişkinlik və hərəkət məhdudiyyəti ilə müşayiət olunur.

Artroz, xüsusilə 40 yaşdan yuxarı insanlarda tez-tez rast gəlinən bir problemdir, lakin gənc yaşlarda da travma, artıq çəki və ya genetik meyillik səbəbindən inkişaf edə bilər.

Ən çox təsirlənən oynaqlar sırasına diz, bel, boyun, bel-omba nahiyəsi, barmaq oynaqları və çanaq-bud oynağı daxildir.

Bu yazıda artrozun səbəblərini, əlamətlərini, diaqnostika üsullarını və müasir müalicə yanaşmalarını ətraflı şəkildə izah edəcəyik.

Artrozun səbəbləri nələrdir?

Artrozun inkişafına gətirib çıxaran bir sıra amillər mövcuddur:

1. Yaş amili Yaş artdıqca qığırdaq toxumasının bərpa olunma qabiliyyəti azalır. Bu səbəbdən artroz ən çox 45-50 yaşdan sonra müşahidə olunur, baxmayaraq ki, xəstəlik daha erkən yaşlarda da başlaya bilər.

2. Artıq bədən çəkisi Xüsusilə diz və bel oynaqları üzərinə düşən əlavə yük qığırdağın daha sürətli aşınmasına səbəb olur. Hər əlavə kiloqram, yeriyərkən diz oynağına dəfələrlə artıq təzyiq yaradır.

3. Travmalar və zədələnmələr Keçmişdə baş vermiş sınıqlar, bağ zədələnmələri və ya cərrahi əməliyyatlar müvafiq oynaqda artroz riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

4. Genetik meyillik Ailədə artroz tarixçəsi olan insanlarda bu xəstəliyə tutulma ehtimalı daha yüksəkdir.

5. Təkrarlanan hərəkətlər və peşə amilləri Uzun müddət ayaq üstə işləmək, ağır fiziki əmək, gərgin idman fəaliyyəti oynaqlara əlavə yük gətirərək artroz riskini artıra bilər.

6. Digər xəstəliklər Podaqra, revmatoid artrit kimi digər oynaq xəstəlikləri, həmçinin metabolik pozğunluqlar (məsələn, şəkərli diabet) artrozun inkişafına zəmin yarada bilər.

Artrozun əlamətləri

Artroz adətən tədricən inkişaf edir və simptomlar zaman keçdikcə güclənir.

Əsas əlamətlərə aşağıdakılar daxildir:

• Oynaq ağrısı — xüsusilə hərəkət zamanı güclənən, istirahətdə azalan ağrı
• Səhər tutulması — səhərlər oynaqlarda müşahidə olunan, adətən 30 dəqiqədən az davam edən sərtlik hissi
• Hərəkət məhdudiyyəti — oynağın tam açılıb-bağlanmasında çətinlik
• Xırıltı və ya “kraxma” səsi — hərəkət zamanı oynaqdan gələn səs (krepitasiya)
• Şişkinlik — oynaq ətrafında yumşaq toxuma şişməsi
• Əzələ zəifliyi — oynaq ətrafındakı əzələlərdə güc itkisi

Xəstəlik irəlilədikcə ağrılar daha da şiddətlənir və gündəlik fəaliyyətləri (pilləkənlə enib-qalxma, uzun məsafə yeriş, əşyaları qaldırma) yerinə yetirmək çətinləşə bilər.

Artroz necə diaqnoz qoyulur?

Artroz diaqnozu qoymaq üçün həkim ilk növbədə ətraflı anamnez toplayır — ağrının başlama vaxtı, xarakteri, hansı hərəkətlərlə güclənməsi kimi məlumatlar öyrənilir.

Sonra fiziki müayinə aparılır, oynağın hərəkət diapazonu, şişkinlik və həssaslıq qiymətləndirilir.

Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinələr tələb oluna bilər:

• Rentgenoqrafiya (R-qrafiya) — oynaq boşluğunun daralması, sümük çıxıntıları (osteofitlər) aşkarlanır
• Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) — qığırdaq və yumşaq toxumaların vəziyyətini daha dəqiq göstərir
• Qan analizləri — digər oynaq xəstəliklərini (məsələn, revmatoid artriti) istisna etmək məqsədilə

Artrozun müalicə yolları

Artroz tamamilə müalicə oluna bilməyən, lakin idarə oluna bilən xroniki bir vəziyyətdir. Müalicənin əsas məqsədi ağrını azaltmaq, oynaq funksiyasını qorumaq və xəstəliyin proqressivləşməsini ləngitməkdir.

1. Həyat tərzi dəyişiklikləri Artıq çəkinin azaldılması, düzgün qidalanma və oynaqlara həddindən artıq yük gətirməyən fiziki fəaliyyət (üzgüçülük, velosiped sürmə kimi) tövsiyə olunur.

2. Fizioterapiya Oynaq ətrafındakı əzələləri gücləndirən xüsusi hərəkət proqramları ağrının azalmasına və hərəkət qabiliyyətinin yaxşılaşmasına kömək edir.

3. Dərman müalicəsi Ağrıkəsici və iltihabəleyhinə preparatlar (həkim tərəfindən təyin olunmuş dozada), bəzi hallarda oynaqdaxili inyeksiyalar (kortikosteroid və ya hialuron turşusu əsaslı) tətbiq edilə bilər.

4. Köməkçi vasitələr Diz bandajları, ortopedik ayaqqabı və ya baston kimi vasitələr oynağa düşən yükü azaltmaqda faydalı ola bilər.

5. Cərrahi müalicə Xəstəlik irəliləmiş mərhələdə olduqda və konservativ üsullar nəticə vermədikdə, oynaq protezləşdirilməsi (artroplastika) kimi cərrahi seçimlər nəzərdən keçirilə bilər.

Vacib qeyd: Hər bir müalicə planı fərdi olmalıdır. Yalnız fizioterapevt həkim müayinədən sonra sizin üçün ən uyğun müalicə yanaşmasını təyin edə bilər.

Tez-tez verilən suallar

1. Artroz və artrit arasında fərq nədir?

Artroz — qığırdağın mexaniki aşınması nəticəsində yaranan degenerativ xəstəlikdir, artrit isə əsasən iltihabi mənşəlidir (məsələn, revmatoid artrit autoimmun xəstəlikdir). Simptomları oxşar olsa da, səbəbləri və müalicə yanaşmaları fərqlidir.

2. Diz artrozu (qonartroz) ilə necə mübarizə aparmaq olar?

Diz artrozunda çəki nəzarəti, aşağı təsirli fiziki aktivlik (üzgüçülük, gəzinti), fizioterapiya məşqləri və lazım gəldikdə həkim tərəfindən təyin olunan dərman müalicəsi əsas addımlardır. Ağır hallarda oynaqdaxili inyeksiyalar və ya cərrahiyyə tələb oluna bilər.

3. Artroz gənc yaşda da inkişaf edə bilərmi?

Bəli. Baxmayaraq ki, artroz daha çox yaşlı insanlarda rast gəlinir, travma, idman zədələri, artıq çəki və ya genetik meyillik səbəbindən gənc yaşlarda da inkişaf edə bilər.

4. Artroz zamanı hansı qidalar tövsiyə olunur?

Omeqa-3 yağ turşuları ilə zəngin qidalar (balıq, qoz-fındıq), antioksidan tərkibli tərəvəz və meyvələr, həmçinin C vitamini ilə zəngin qidalar oynaq sağlamlığına dəstək ola bilər. Şəkərli və çox emal olunmuş qidalardan çəkinmək tövsiyə olunur.

5. Artroz zamanı idman etmək olar, yoxsa zərərlidir?

Düzgün seçilmiş, aşağı təsirli fiziki fəaliyyət (üzgüçülük, su gimnastikası, yüngül gəzinti) əzələləri gücləndirərək oynağı dəstəkləyir. Ancaq ağır yüklənmə tələb edən idman növlərindən (qaçış, ağırlıq qaldırma) çəkinmək məsləhətdir. Konkret proqram üçün fizioterapevtlə məsləhətləşmək faydalıdır.

6. Artroz üçün ən yaxşı müalicə üsulu hansıdır?

Vahid “ən yaxşı” üsul yoxdur — müalicə xəstəliyin mərhələsindən, hansı oynağın təsirləndiyindən və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq fərdi seçilir. Bu səbəbdən mütəxəssis müayinəsi vacibdir.

Bu məqalə ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Simptomlar yaşayırsınızsa, ixtisaslaşmış həkimə müraciət edin.