Protruziya nədir?
Protruziya — onurğa disklərinin xarici fibröz halqasının zədələnmədən, lakin öz yerindən çıxaraq onurğa kanalına doğru qabarması deməkdir. Sadə dillə desək, onurğa diskləri iki fəqərə arasında yerləşən “yastıqcıqlardır”.
Bu yastıqcıq normal vəziyyətdə qalarsa, hər şey yaxşıdır. Lakin müxtəlif səbəblərdən bu disk bir az öz yerindən çıxıb onurğa sinirlərinə təzyiq göstərərsə, protruziya başlayır.
Protruziya, tam mənasında disk yırtığından (herniadan) fərqlidir: yırdıqda diskin daxili nüvəsi tamamilə çöl hissəyə çıxır, protruziyada isə bu proses hələ tamamlanmamışdır.
Məhz buna görə protruziya, vaxtında aşkar edilib düzgün müalicə edildikdə, daha yaxşı proqnoza malikdir.
Protruziyanın baş vermə səbəbləri
Protruziyanın əmələ gəlməsində bir sıra amillər mühüm rol oynayır:
Oturaq həyat tərzi və uzunmüddətli oturma. Kompüter arxasında, iş masasında və ya avtomobil sükanı arxasında saatlarla bir vəziyyətdə oturmaq onurğa disklərini gündəlik gərginlik altında saxlayır. Bu gərginlik zamanla diskin deformasiyasına gətirib çıxara bilər.
Fiziki həddindən artıq yüklənmə. Ağır cisimləri düzgün texnika olmadan qaldırmaq, ani hərəkətlər etmək, onurğaya birbaşa zərbə almaq — bunların hamısı disk zədəsinin başlıca səbəbləri arasındadır.
Yaşa bağlı dəyişikliklər. 30 yaşdan etibarən onurğa diskləri yavaş-yavaş suyunu itirir və elastikliyini azaldır. Bu təbii proses diskləri zədəyə daha həssas edir.
Bədən çəkisinin artıqlığı. Artıq çəki onurğaya əlavə yük yaradır. Bel nahiyəsi xüsusilə bu yükə məruz qalır.
Düzgün olmayan duruş. Əyri oturmaq, başı öndə saxlamaq, omuzları sallamaq — uzun müddət ərzində bütün bu hallar disklərə qeyri-bərabər təzyiq göstərir.
İrsi meyl. Bəzi insanlarda onurğa toxumalarının quruluşu genetik olaraq daha zəif olur, bu isə protruziyanın erkən yaşda inkişaf etməsi riskini artırır.
Protruziya əlamətləri: Xəstəliyi necə tanıyaq?
Protruziyanın əlamətləri zədənin hansı onurğa nahiyəsində — boyun, döş, yoxsa bel hissəsində — baş verdiyindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Bununla belə, ən tipik əlamətlər aşağıdakılardır:
Ağrı. Bu, protruziyanın ən əsas əlamətidir. Ağrı adətən zədəli nahiyədə başlayır, lakin sinir lifləri boyunca ətrafa — qollara, çiyinlərə (boyun protruziyanın əlamətlərində) və ya budlara, baldırlara, ayaqlara (bel protruziyanın əlamətlərinde) yayıla bilər. Bel protruziyanın əlamətlərinden olan bu yayılan ağrı xalq arasında “siyatik” kimi tanınır.
Uyuşma və karıxma hissi. Sinirə təzyiq artdıqca əllər, barmaqlar, ayaqlar və ya bütün ətraf uyuşmağa başlaya bilər. Bu hal xüsusilə gecə saatlarında daha güclü hiss olunur.
Əzələ zəifliyi. Ağır hallarda əl yaxud ayaq əzələlərində gücsüzlük, cisimlər tutmaqda çətinlik və ya yürüməkdə qeyri-sabitlik yarana bilər.
Hərəkət azlığı. Boynu hər iki tərəfə döndərmək, öndə əyilmək, arxaya uzanmaq çətinləşir. Onurğanın sertliyi, xüsusilə səhər saatlarında, daha aydın hiss edilir.
Yanma hissi. Bəzi xəstələr ağrıdan daha çox yanma, elektrik cərəyanı kimi atılan kəskin hisslər yaşayır.
Əgər yuxarıdakı protruziya əlamətlərindən birini və ya bir neçəsini özünüzdə müşahidə edirsizsə, bir fizioterapevt həkimə müraciət etməyi gecikdirməyin.
Beldə protruziya nədir?
Beldə protruziya— bel (lumbal) onurğasında yerləşən disklərin öz yerindən qabarması, yəni fəqərələr arasındakı “yastıqcığın” bir qədər çölə, onurğa kanalına doğru itələnməsidir.
Diskin xarici qatı (fibröz halqa) hələ yırtılmamışdır — bu onu tam fıtıqdan fərqləndirir. Lakin hətta bu qismən qabarma belə ətraf sinirləri sıxaraq ciddi şikayətlərə səbəb ola bilər.
Bel nahiyəsi — xüsusilə L4-L5 və L5-S1 seqmentləri — ən çox yüklənən hissədir, buna görə protruziyalar ən tez-tez məhz burada baş verir.
Beldə protruziya əlamətləri
1. Bel ağrısı Ən əsas əlamətdir. Ağrı küt, sızıldayan xarakter daşıya bilər; uzun oturduqda, əyilincə və ya ağır şey qaldıranda güclənir. İstirahətdə bir qədər azalır.
2. Ağrının ayağa yayılması (siyatik) Disk L4-L5 və ya L5-S1 sinirini sıxırsa, ağrı beldən başlayıb bud, baldır, bəzən isə ayaq barmaqlarına qədər yayılır. Bu hal xalq arasında “siyatik” kimi tanınır.
3. Uyuşma və keyimə Ayaqlarda, baldırlarda, pəncəklərdə “karıxma”, iynə batma hissi. Adətən yalnız bir tərəfdə olur.
4. Yanma hissi Bəzi xəstələr ağrıdan daha çox sinir boyunca gedən isti yanma, elektrik cərəyanı kimi atan hiss yaşayır.
5. Hərəkətin məhdudlaşması Öndə əyilmək, arxaya uzanmaq, ayaqqabını geyinmək çətinləşir. Səhər saatlarında sertlik daha güclü olur.
6. Əzələ zəifliyi İrəli mərhələdə ayaqda gücsüzlük — pəncəyi qaldırmaqda çətinlik (“düşən ayaq”) yarana bilər.
7. Çanaq orqanı şikayətləri (ağır hallarda) Sidik kisəsi və ya bağırsaq funksiyasında pozulma — bu hal təcili tibbi yardım tələb edir.
Protruziya diaqnostikası
Protruziya diaqnozu qoymaq üçün həkim bir neçə addımdan ibarət müayinə aparır:
Klinik müayinə. Həkim onurğanın hərəkət amplitudunu, ağrının lokalizasiyasını, refleksləri və əzələ gücünü yoxlayır.
MRT (Maqnit-Rezonans Tomoqrafiya). Bu, protruziyanın diaqnostikasında “qızıl standart” sayılır. MRT diskin vəziyyətini, qabarmanın ölçüsünü və sinirlərə olan təzyiqin dərəcəsini dəqiqliklə göstərir.
Rentgen. Onurğanın ümumi vəziyyətini, fəqərələrin yerini və onların arasındakı məsafəni göstərir, lakin diskləri birbaşa görüntüləmək üçün tək başına kifayət deyil.
Elektromioqrafiya (EMQ). Sinir zədəsinin olub-olmadığını müəyyən etmək üçün istifadə edilir.
Protruziya müalicəsi: Hansı üsullar mövcuddur?
Protruziya müalicəsi iki əsas istiqamətdə həyata keçirilir: cərrahiyyəsiz (konservativ) müalicə və cərrahi müdaxilə.
Xoşbəxtlikdən, əksər hallarda cərrahiyyəsiz müalicə üsulları ilə tam sağalma mümkündür.
Konservativ müalicə üsulları
Dərman müalicəsi. Ağrıkəsicilər, iltihabəleyhinə preparatlar (NSAİ dərmanlar) və əzələ relaxantları simptomları azaldır. Sinir ağrısını dayandırmaq üçün xüsusi neyroloji preparatlar da təyin oluna bilər.
Fizioterapiya. Elektrostimülyasiya, ultrasəs terapiyası, maqnitoterapiya və lazer müalicəsi diskin ətrafındakı iltihabı azaldır, qan dövranını yaxşılaşdırır və ağrını xeyli kəsir.
Müalicəvi bədən tərbiyəsi (MBT). Xüsusi işlənib hazırlanmış məşqlər onurğa ətrafındakı əzələ korsajını möhkəmləndirir, diskə düşən yükü azaldır. Bu, uzunmüddətli sağalma üçün ən vacib pillələrdən biridir.
Manuel terapiya. Sertifikallaşdırılmış mütəxəssis tərəfindən aparılan manipulyasiyalar onurğa hərəkərliliyini bərpa etməyə kömək edir. Lakin bu üsul yalnız uyğun hallarda tövsiyə edilir.
Akupunktura (iynəilə müalicə). Xüsusi nöqtələrə iynə batırmaqla ağrı sinirləri bloklanır, qan dövranı yaxşılaşır.
Onurğa dartılması (traksiya). Xüsusi avadanlıq vasitəsilə onurğa üzərindəki yük azaldılır, diskə qan axını artır.
Cərrahi müalicə
Cərrahiyyə yalnız konservativ müalicənin 3-6 ay ərzində nəticə vermədiyı, ağır sinir zədəsinin (məsələn, çanaq orqanlarının funksiyasını itirməsi) mövcud olduğu hallarda nəzərə alınır. Müasir minimal invaziv cərrahi üsullar (endoskopik disk çıxarılması) sürətli bərpaya imkan verir.
Protruziyadan qorunma üsulları
Protruziya yaranmasının önünü almaq üçün gündəlik həyatınızda sadə, lakin son dərəcə effektiv qaydaları tətbiq edə bilərsiniz:
Düzgün oturma vəziyyəti saxlayın — kürəyinizi söykəyin, ayaqlarınız yerə dəysin. Hər 45-60 dəqiqədən bir qalxıb kiçik hərəkətlər edin.
Ağır cisimləri qaldırarkən dirsəklərinizi bükün, onurğanızı əymədən ayaqlarınızın köməyi ilə qaldırın.
Mütəmadi fiziki aktivlik, xüsusilə üzgüçülük, pilates və yoga, onurğa üçün çox faydalıdır. Sağlam çəkini qoruyun. Yatış yerinizdə düzgün ortopedik döşək istifadə edin.
Tez-tez verilən suallar
1. Protruziya özbaşına keçə bilərmi, yoxsa mütləq müalicə lazımdır?
Bəzi hallarda, xüsusilə ilkin mərhələdə, yüngül protruziya istirahət, düzgün hərəkət rejimi və sadə fizioterapiya ilə öz-özünə geriləyə bilər. Lakin bu, həmişə belə olmur.
Əgər protruziya əlamətləri — ağrı, uyuşma, zəiflik — mövcuddursa, mütəxəssisə müraciət etmədən “özbaşına keçəcək” ümidi ilə gözləmək vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Erkən diaqnostika müalicənin uğurunu xeyli artırır.
2. Bel protruziyasının əlamətləri boyun protruziyasından nə ilə fərqlənir?
Bel protruziyasının əlamətləri əsasən bel nahiyəsindəki ağrı, ağrının bud, baldır və ayaqlara yayılması (siyatik sinir ağrısı), ayaqların uyuşması və yürümədə çətinlik şəklində özünü göstərir.
Boyun protruziyasında isə ağrı boyun, çiyin və qollar boyunca yayılır, barmaqların uyuşması, baş ağrıları və hətta başgicəllənmə müşahidə edilə bilər.
Hər iki halda simptomlar güclüdürsə, bir ortoped, nevroloq və ya fizioterapevt həkimə müraciət etmək lazımdır.
3. Protruziya ilə idmanla məşğul olmaq olarmı?
Bəli, lakin hər idman növü deyil. Bel və boyun protruziyasında yüksək zərbəli idmanlar (qaçış, basketbol, güləş), ağır ştanq qaldırma, onurğanı əyən güclü gimnastika hərəkətləri tövsiyə edilmir.
Buna qarşılıq, üzgüçülük, aqua-aerobika, pilates, müalicəvi yoga və xüsusi müalicəvi bədən tərbiyəsi (MBT) məşqləri onurğanı möhkəmləndirir və müalicəyə kömək edir. İdman seçimi mütləq həkimlə razılaşdırılmalıdır.
6. Uşaqlarda protruziya olur mu?
Protruziya əsasən yetkinlik yaşındakı insanlarda — 25-50 yaş arasında — müşahidə edilsə də, nadir hallarda uşaqlarda da baş verə bilər.
Adətən bu, ciddi fiziki travma, onurğanın inkişaf anomaliyaları və ya intensiv idman yüklənmələri ilə bağlıdır. Uşağınız onurğa nahiyəsindən, boyundan şikayət edirsə, pediatr ortopedə müraciət edin.
Bu məqalə ümumi məlumat məqsədilə hazırlanmışdır və peşəkar tibbi məsləhətin əvəzini tuta bilməz. Hər hansı sağlamlıq problemi ilə bağlı mütəxəssis həkimə müraciət etməyi tövsiyə edirik.
