Diz oynağı bədənimizdəki ən böyük və mürəkkəb oynaqlardan biridir. Hər gün addım atarkən, pilləkənlərlə qalxarkən və ya idman edərkən dizlərimiz böyük yüklərə məruz qalır.
Məhz bu səbəbdən diz ağrıları müxtəlif yaş qruplarında və fərqli səbəblərdən qaynaqlanır. Travmalardan tutmuş xroniki xəstəliklərə qədər bir çox amil diz ağrılarına səbəb ola bilər.
Diz ağrılarının əsas səbəbləri
Diz ağrılarının səbəblərini başa düşmək effektiv müalicənin ilk addımıdır. Ən çox rast gəlinən səbəblər aşağıdakılardır:
Travmatik zədələnmələr diz ağrısının ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir. İdman zamanı, düşmə nəticəsində və ya avtomobil qəzalarında dizin bağları, menisklər və ya sümükləri zədələnə bilər. Ön çarpaz bağ zədələnməsi, menisk yırtığı və dizin burxulması bu kateqoriyaya daxildir.
Artrit xəstəlikləri xüsusilə yaşlı insanlarda diz ağrısının əsas səbəbidir. Osteoartrit və ya köhnəlmə artriti dizin qığırdağının aşınması nəticəsində əmələ gəlir. Romatoid artrit isə iltihabi bir xəstəlikdir və diz oynağına ciddi zərər verə bilər. Podaqra adlanan gut artriti də kəskin diz ağrılarına səbəb olur.
Həddindən artıq istifadə və ya təkrarlanan hərəkətlər diz ətrafındakı toxumaların iltihaba uğramasına gətirib çıxarır. Tendinit, bursit və patellofemoral ağrı sindromu bu qrupa aiddir. Xüsusilə qaçış, tullanma və ya çömbəlmə hərəkətlərini tez-tez edən insanlarda bu problemlər daha çox müşahidə olunur.
Artıq çəki – dizlərə əlavə təzyiq yaradır və zaman keçdikcə diz oynağının strukturunda problemlərə səbəb olur. Hər əlavə kiloqram dizlərə dörd dəfə çox yük əlavə edir.
Biomexaniki problemlər də diz ağrısına səbəb ola bilər. Yastı ayaq, ayaq qövsünün düzgün olmaması və ya ayaq-biləyin düzgün hizalanmaması dizlərə qeyri-bərabər yük yaradır.
Diz ağrıları üçün nə etməli?
Diz ağrıları həm yüngül zədələrdən, həm də ciddi problemlərdən (artrit, menisk yırtığı və s.) qaynaqlana bilər. Əgər ağrı dözülməzdirsə və ya ciddi zədə şübhəsi varsa, mütləq həkimə müraciət edin.
Yüngül və orta dərəcəli ağrılar üçün ev şəraitində tətbiq edilə bilən R.I.C.E. metodu (Rest, Ice, Compression, Elevation) və digər tövsiyələr aşağıdakılardır:
1. R.I.C.E. Metodu (İlk Yardım)
Bu metod ağrını azaltmaq və şişkinliyi yatırtmaq üçün standart yanaşmadır:
Rest (İstirahət): Dizinizi yükləməyin. Ağrıya səbəb olan hərəkətlərdən (qaçış, pilləkən qalxmaq) çəkinin.
Ice (Buz): Gündə bir neçə dəfə, hər dəfə 15-20 dəqiqə olmaqla dizinizə buz qoyun. Buzu birbaşa dəriyə deyil, dəsmala bükərək tətbiq edin.
Compression (Sıxma/Bandaj): Şişkinliyi azaltmaq üçün elastik bandaj istifadə edin. Çox sıx bağlamamağa diqqət edin ki, qan dövranı pozulmasın.
Elevation (Hündürdə saxlamaq): Uzanarkən dizin altına yastıq qoyaraq onu ürək səviyyəsindən yuxarıda tutmağa çalışın.
2. Digər Yardımçı Vasitələr
Ağrıkəsicilər: Reseptsiz satılan iltihab əleyhinə dərmanlar (məsələn, İbuprofen və ya Naproksen) ağrını və iltihabı azaltmağa kömək edə bilər.
İsti kompres: Zədə yenidirsə (ilk 48 saat) buz, xroniki ağrılar və ya əzələ gərginliyi üçünsə isti kompres daha faydalı ola bilər.
Yüngül hərəkətlər: Əgər ciddi zədə yoxdursa, dizin “donub qalmaması” üçün yavaş-yavaş hərəkət etdirmək və yüngül dartınma hərəkətləri etmək faydalıdır.
Diz ağrısının simptomları
Diz ağrısı müxtəlif simptomlarla özünü göstərir. Bu simptomları tanımaq diaqnoz və müalicə üçün vacibdir:
Ağrının xarakteri fərqli ola bilər – kəskin, küt, yandırıcı və ya zonlayıcı. Bəzi insanlar sabit ağrıdan şikayət edərkən, digərləri yalnız müəyyən hərəkətlərdə narahatlıq hiss edirlər.
Şişkinlik və iltihab diz ətrafında görünə bilər. Oynağın isti olması, qızarması və həcminin artması iltihabi prosesin göstəricisidir.
Sərtlik xüsusilə səhərlər və ya uzun müddət hərəkətsiz qaldıqdan sonra hiss olunur. Dizin tam açılıb-bağlanmaması hərəkət məhdudiyyətinə işarədir.
Qıcqırma, çırtlama və ya qarqıldama səsləri diz hərəkət edərkən eşidilə bilər. Bu adətən qığırdaq zədələnməsinin və ya artroz əlamətlərindən biridir.
Zəiflik hissi dizin anidən “büküləcək” və ya dəstək verməyəcək kimi hiss olunmasıdır. Bu vəziyyət təhlükəsizlik problemi yarada bilər.
Diz ağrılarının müalicəsi: Müasir yanaşmalar
Diz ağrısı müalicəsi problemin səbəbinə, şiddətinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə fərqlənir. Müalicə üsulları konservativ metodlardan cərrahi əməliyyatlara qədər dəyişə bilər.
Konservativ müalicə metodları ilk seçim kimi tətbiq olunur:
Dinclik və fəaliyyətin dəyişdirilməsi dizə yük yaradan hərəkətlərin azaldılması deməkdir. Kəskin ağrı dövründə istirahat çox vacibdir.
Soyuq və isti kompresslər ağrını və iltihabı azaltmağa kömək edir. İlk 48 saat ərzində buzla kompres tətbiq edilir, sonra isti kompreslərlə davam edilə bilər.
Fizioterapiya və məşqlər dizin ətrafındakı əzələləri gücləndirməyə və oynağın hərəkətliliyini artırmağa yönəlir. Kvadriseps və hamstring əzələlərinin gücləndirilməsi dizə dəstək verir.
Ağrıkəsici və iltihab əleyhinə dərmanlar simptomları idarə etməyə kömək edir. İbuprofen, naproksen kimi qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar tez-tez tövsiyə olunur.
Tibbi müdaxilələr
Kortikosteroid iynələri şiddətli iltihab və ağrını tez azaldır. Ancaq uzunmüddətli istifadəsi məsləhət görülmür.
Hialuron turşusu iynələri dizin sürtkü maddəsini əvəz edərək hərəkəti asanlaşdırır və ağrını azaldır.
Plateletlə zəngin plazma (PRP) müalicəsi bədənin öz sağalma mexanizmlərini stimullaşdırır və qığırdağın bərpasına kömək edir.
Cərrahi müalicə
Cərrahi müalicə digər metodlar nəticə vermədikdə və ya struktur zədələnmələr olduqda tələb olunur:
Artroskopik cərrahiyyə minimal invaziv üsuldur və kiçik kəsiklər vasitəsilə dizin daxilindəki problemləri həll edir. Menisk təmiri, bağların rekonstruksiyası bu üsulla aparılır.
Osteotomiya sümükləri yenidən hizalayaraq dizə düşən yükü yenidən paylayır.
Diz protezi ağır artrit hallarında total və ya qismən diz dəyişdirilməsi prosedurlarını əhatə edir.
Diz ağrısı üçün evdə edə biləcəyiniz müalicə metodları
Peşəkar müalicə ilə yanaşı, evdə də diz ağrısını azaltmaq üçün bir sıra tədbirlər tətbiq edə bilərsiniz:
Çəki idarəçiliyi – dizlərə düşən təzyiqi azaldır. Sağlam qidalanma və mülayim məşqlər vasitəsilə ideal çəkiyə nail olmaq diz sağlamlığı üçün vacibdir.
Mütəmadi məşqlər – dizin ətrafındakı əzələləri gücləndirir. Üzgüçülük, velosiped sürmə və yoga kimi az təzyiqli fəaliyyətlər tövsiyə olunur.
Düzgün ayaqqabı – seçimi biomexaniki tarazlığı təmin edir. Yaxşı dəstək verən və amortizasiya təmin edən ayaqqabılar vacibdir.
Diz dəstəkləri və ortopedik qurğular əlavə stabillik təmin edərək ağrını azalda bilər.
Tez-tez verilən suallar
Diz ağrısı olduqda hansı həkimə müraciət etməliyəm?
Diz ağrısı ilə ilk növbədə ümumi həkimə və ya ailə həkiminə müraciət edə bilərsiniz. Həkim sizi müayinə edəcək və ehtiyac olduqda ortoped cərrah, revmatoloq və ya fizioterapevtə yönləndirəcək.
Əgər ağrı travma nəticəsində yaranıbsa, kəskindirsə, diziniz şişib və ya ağırlıq aparmazsa, dərhal ortoped cərraha müraciət etməlisiniz. Xroniki diz ağrıları üçün revmatoloq konsultasiyası faydalı ola bilər.
Diz ağrısı nə qədər müddətdə keçir?
Diz ağrısının keçmə müddəti səbəbindən asılıdır. Yüngül burkulma və ya yüklənmə nəticəsində yaranan ağrı bir neçə gün və ya həftə ərzində keçə bilər.
Ancaq menisk yırtığı, bağ zədələnməsi və ya artrit kimi problemlər həftələr, aylar və ya daha uzun müddət davam edə bilər. Düzgün müalicə tətbiq edildikdə bərpa prosesi sürətlənir.
Ağrı iki həftədən çox davam edirsə və ya getdikcə şiddətlənərsə, mütləq həkimə müraciət etməlisiniz.
Diz ağrısını evdə necə müalicə edə bilərəm?
Evdə diz ağrısını müalicə etmək üçün RICE metodunu tətbiq edə bilərsiniz: Rest (dinclik), Ice (buz kompresləri), Compression (sıxılma bandajı), Elevation (ayağı qaldırmaq).
İlk 48-72 saat ərzində günə 3-4 dəfə 15-20 dəqiqə buz kompresləri tətbiq edin. Ağrıkəsici dərmanlar (parasetamol və ya ibuprofen) istifadə edə bilərsiniz.
Mülayim gərginlik məşqləri və dizin ətrafındakı əzələləri gücləndirən hərəkətlər faydalıdır. Ancaq ağrı şiddətlidirsə və ya yaxşılaşma olmursa, həkim məsləhəti almalısınız.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
