Kifoz (kyphosis) onurğanın yuxarı hissəsində əmələ gələn anormal əyrilmədir. Normal vəziyyətdə, onurğa yüngül öndən arxaya əyrilməyə malikdir, lakin kifozda bu əyrilmə həddindən artıq olur və görünən “donqarlıq” və ya “kambarlıq” yaranır. Bu vəziyyət estetik narahatlıqla yanaşı, bəzən ağrı və funksional problemlərə də səbəb ola bilər.

Kifoz müxtəlif yaş qruplarında rast gəlinə bilər – uşaqlıqdan tutmuş yaşlılığa qədər. Bəzi hallarda kifoz doğuşdan mövcud olur, digər hallarda isə vaxt keçdikcə inkişaf edir.

Hal-hazırda bu vəziyyətin müalicəsi üçün müxtəlif üsullar mövcuddur və əksər hallarda erkən müdaxilə ilə kifozun proqressiyasının qarşısını almaq və simptomları yaxşılaşdırmaq mümkündür.

Kifoz nədir və növləri hansılardır?

Kifoz onurğanın torakal (sinə) bölgəsində 50 dərəcədən çox əyrilmə olduqda diaqnoz qoyulur. Normal onurğa anatomiyasında 20-45 dərəcə əyrilmə təbii hesab edilir. Kifozun şiddəti və səbəbinə görə müxtəlif növləri mövcuddur.

Postural Kifoz

Bu ən çox yayılmış kifoz növüdür və adətən pis duruş vərdişlərindən qaynaqlanır. Yeniyetmələrdə və gənc yetkinlərdə daha çox görünür. Postural kifoz struktural dəyişiklik olmadan baş verir və düzəliş mümkündür. Bu tip kifoz adətən ağrısızdır və fiziki terapiya ilə müalicə oluna bilər.

Şoyrman Kifozu

Bu genetik mənşəli bir kifoz formasıdır və yeniyetməlik dövründə inkişaf edir. Onurğa fəqərələrinin düzgün formalaşmaması nəticəsində baş verir. Şoyrman kifozu daha ciddi bir vəziyyətdir və ağrıya səbəb ola bilər. Bu tip kifoz 75 dərəcədən çox ola bilər və bəzən cərrahi müdaxilə tələb edir.

Kongenital (anadangəlmə) kifoz

Doğuşdan mövcud olan kifoz növüdür. Ana bətnində fəqərələrin düzgün formalaşmaması nəticəsində yaranır. Bu tip kifoz proqressiv ola bilər və erkən müdaxilə tələb edir. Kongenital kifoz digər orqan sistemlərində problemlərlə də əlaqəli ola bilər.

Yaşa bağlı kifoz

Yaşlanma prosesində fəqərələrin və disklərin degenerasiyası nəticəsində əmələ gələn kifoz növüdür. Osteoporoz bu tip kifozun ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Yaşlı qadınlarda daha çox müşahidə olunur və “dowager’s hump” (yaşlı qadın donqarı) kimi də tanınır.

Kifozun yaranma səbəbləri

Kifozun inkişafına bir çox faktor təsir edə bilər:

Genetik Amillər: Ailə tarixində kifoz olması risqi artırır, xüsusilə Şoyrman kifozu hallarında genetik keçid vacibdir.

Pis Duruş Vərdişləri: Uzun müddət əyilmiş və ya qövsləşmiş vəziyyətdə oturmaq, kompüter və ya telefon istifadəsi zamanı düzgün olmayan duruş kifoza səbəb ola bilər.

Osteoporoz: Sümük sıxlığının azalması fəqərələrin sınması və ya çöküşü ilə nəticələnə bilər ki, bu da kifoza gətirib çıxarır.

İnfeksiya və ya İltihab: Onurğada baş verən infeksiyalar və ya iltihabi proseslər fəqərələrə zərər verərək kifoza səbəb ola bilər.

Travma: Onurğa zədələnmələri və sınıqları zamanla kifozun inkişafına gətirib çıxara bilər.

Sümək Xəstəlikləri: Sümük inkişafını təsir edən müxtəlif xəstəliklər kifoza səbəb ola bilər.

Şişlər: Onurğada və ya ətraf toxumalarda olan şişlər fəqərələrə təzyiq göstərərək kifoza səbəb ola bilər.

Kifozun əlamətləri və simptomları

Kifozun əlamətləri yüngül formalarda demək olar ki, hiss olunmaya bilər, ancaq daha şiddətli hallarda aşağıdakı simptomlar müşahidə edilə bilər:

• Görünən bel və ya kürək əyrilməsi, donqarlıq
• Arxa nahiyəsində ağrı və sərtlik
• Yorğunluq hissi, xüsusilə uzun müddət ayaqda durduqdan sonra
• Çiyin və boyun ağrısı
• Sümük-əzələ balanslığının pozulması
• Tənəffüs çətinliyi (çox şiddətli hallarda)
• Həzm problemləri (nadir hallarda)
• Əzələ zəifliyi və ya uyuşması (əgər sinir sıxılması varsa)

Uşaqlarda kifoz əsasən görünüş dəyişikliyi ilə müəyyən edilir, lakin bəzi hallarda ağrı da ola bilər. Yeniyetmələr xüsusilə estetik görünüş ilə bağlı narahat ola bilərlər. Yaşlı insanlarda isə ağrı və funksional məhdudiyyətlər daha çox rast gəlinir.

Kifozun dərəcələri

• Normal Torakal Əyrilmə (20-45°) – Sağlam onurğa
• Yüngül Kifoz (45-55°) – Müşahidə və fiziki terapiya
• Orta Dərəcəli Kifoz (55-75°) – Aktiv müalicə və korsit
• Şiddətli Kifoz (75°+) – Cərrahi müdaxilə tələb edə bilər

Kifozun diaqnostikası

Kifozun diaqnostikası üçün həkim əvvəlcə tam fiziki müayinə aparır. Müayinə zamanı aşağıdakılar qiymətləndirilir:

Fiziki Müayinə: Həkim pasiyentin duruşunu, onurğanın əyrilmə dərəcəsini və hərəkət amplitudasını yoxlayır. Əyilmə testləri ilə əyrilməyin fleksibel və ya sərt olması müəyyən edilir.

Rentgen: Onurğanın strukturunu ətraflı görmək və əyrilmə dərəcəsini (Cobb bucağı) ölçmək üçün istifadə edilir. Rentgen kifozun növünü və şiddətini müəyyən etməyə kömək edir.

MRT (Maqnit-Rezonans Tomoqrafiyası): Yumşaq toxumaları, diskləri, sinirləri və onurğa beynini görmək üçün istifadə edilir. Kifoza səbəb ola biləcək digər problemləri aşkar etməyə kömək edir.

KT (Kompüter Tomoqrafiyası): Sümük strukturunu daha ətraflı görmək üçün istifadə olunur. Xüsusilə fəqərə deformasiyalarını qiymətləndirmək üçün faydalıdır.

Sümək Sıxlığı Testi: Osteoporoz şübhəsi olan hallarda sümük sıxlığını ölçmək üçün aparılır.

Neyroloji Müayinə: Sinir funksiyasını qiymətləndirmək üçün refleks, hiss və əzələ gücü testləri aparılır.

Kifoz müalicəsi. Kifozun müalicə üsulları

Kifozun müalicəsi əyrilməyin dərəcəsindən, səbəbindən və simptomlardan asılı olaraq dəyişir. Müalicə seçimləri konservativ və cərrahi yanaşmalar olaraq iki əsas qrupa bölünür.

Konservativ müalicə

Müşahidə: Yüngül kifozu olan və simptomları olmayan pasiyentlər üçün sadəcə mütəmadi yoxlamalar təyin edilə bilər. Xüsusilə uşaqlarda böyümə dövründə vəziyyətin proqressiyası izlənilir.

Fiziki Terapiya: Kifoz müalicəsində ən vacib komponentlərdən biridir. Fiziki terapiya proqramı aşağıdakıları əhatə edə bilər:

• Onurğa əzələlərini gücləndirən məşqlər
• Çevikliyi artıran uzanma hərəkətləri
• Duruş düzəltmə təlimləri
• Ağrı idarəetməsi texnikaları

Ağrı İdarəetməsi: Ağrı üçün antiinflamatuar dərmanlar (NSAIDs) və ya digər ağrıkəsici vasitələr tövsiyə oluna bilər. Fiziki terapiya ilə birləşdirildikdə daha effektiv nəticələr əldə edilir.

Korsit (Brace) İstifadəsi: Böyümə fazasında olan uşaq və yeniyetmələrdə kifozun proqressiyasını dayandırmaq üçün korsit istifadə edilə bilər. Korsit fəqərələri düzgün vəziyyətdə saxlamağa kömək edir və düzgün şəkildə istifadə edildikdə əyrilməni azalda bilər.

Həyat Tərzi Dəyişiklikləri:

• Düzgün duruş vərdişləri inkişaf etdirmək
• Erqonomik iş mühiti yaratmaq
• Çəki idarəetməsi
• Tütün məhsullarından çəkinmək
• Sağlam qidalanma və kalsium qəbulu

Cərrahi müalicə

Cərrahi müdaxilə aşağıdakı hallarda nəzərdən keçirilir:

• Şiddətli kifoz (adətən 75 dərəcədən çox)
• Proqressiv əyrilmə
• Şiddətli ağrı və konservativ müalicəyə cavab verməmə
• Neyroloji əlamətlər
• Kardiopulmoner problemlər
• Estetik narahatlıq

Spinal Füziya: Ən çox istifadə edilən cərrahi prosedurdur. Bu əməliyyatda fəqərələr birləşdirilir və metal implantatlarla stabilləşdirilir. Əməliyyat nəticəsində əyrilmə azaldılır və onurğa düzgün vəziyyətdə saxlanılır.

Osteotomiya: Ciddi deformasiyalarda fəqərələrin kəsilərək yenidən formalaşdırılması proseduru tətbiq edilə bilər.

Cərrahi müalicə sonrası bərpa prosesi bir neçə ay davam edə bilər və fiziki terapiya mütləqdir.

Kifozun qarşısının alınması

Bütün kifoz növlərinin qarşısını almaq mümkün olmasa da, bəzi addımlar riski azalda bilər:

• Uşaq və yeniyetmələrdə duruş problemlərini erkən müəyyən etmək

• Düzgün duruşu saxlamaq və pis duruş vərdişlərindən çəkinmək

• Mütəmadi məşq etmək və onurğa əzələlərini gücləndirmək

• Çəkini sağlam səviyyədə saxlamaq

• Kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalanmaq

• Osteoporozun qarşısını almaq üçün tədbirlər görmək

• Erqonomik iş mühiti təşkil etmək

Tez-Tez verilən suallar

1. Kifoz özü-özünə düzələ bilərmi?

Kifozun özü-özünə düzələ bilməsi onun növündən və şiddətindən asılıdır. Postural kifoz, yəni pis duruş vərdişlərindən qaynaqlanın kifoz, duruş korreksiyası və fiziki terapiya ilə tam düzələ bilər. Bu tip kifoz struktural dəyişiklik olmadan baş verdiyi üçün düzəlişi nisbətən asandır.

Struktural kifoz növləri, məsələn, Şoyrman kifozu və ya kongenital kifoz, özü-özünə düzələ bilməz. Belə hallarda aktiv müalicə tələb olunur. Lakin erkən müdaxilə ilə bu tip kifozların proqressiyasının qarşısını almaq və simptomları azaltmaq mümkündür.

Uşaqlarda böyümə fazasında kifoz daha yaxşı müalicə oluna bilir, çünki sümüklər hələ də formalaşma prosesindədir. Yetkin insanlarda isə struktural dəyişikliklər daha daimi olur və tam düzəliş əldə etmək çətinləşir. Hər halda, həkim nəzarəti altında müalicə planına riayət etmək vacibdir.

2. Kifoz üçün hansı məşqlər faydalıdır?

Kifoz üçün məşqlər onurğa əzələlərini gücləndirmək, çevikliyi artırmaq və duruşu düzəltmək məqsədilə təyin edilir. Ən effektiv məşqlər arasında aşağıdakılar var:

Onurğa uzatma məşqləri: Döşəməyə üzüstə uzanıb, əlləri yan tərəflərə açmaqla sinə və başı yuxarı qaldırmaq. Bu məşq arxa əzələləri gücləndirməyə kömək edir.

Plank məşqi: Qarın əzələlərini gücləndirərək onurğaya dəstək verir və düzgün duruşu saxlamağa kömək edir.

Çiyin sıxma məşqləri: Çiyin bıçaqlarını birbirinə yaxınlaşdırmaq hərəkəti ilə yuxarı arxa əzələlər gücləndirmək.

Döş açma uzanmaları: Döş əzələlərinin gərginliyini azaltmaq üçün qapı çərçivəsində və ya divar qarşısında uzanma hərəkətləri.

Yoga və Pilates: Xüsusilə “cat-cow” hərəkəti, “cobra” pozası və onurğanı uzadan digər hərəkətlər faydalıdır.

Məşqlər mütəmadi olaraq, həftədə 3-4 dəfə aparılmalıdır. Lakin hər hansı məşq proqramına başlamazdan əvvəl mütləq həkim və ya fiziki terapevtlə məsləhətləşmək lazımdır. Yanlış məşqlər vəziyyəti daha da pisləşdirə bilər.

3. Kifoz hamiləliyə və doğuşa təsir edirmi?

Yüngül və orta dərəcəli kifoz adətən hamiləliyə və doğuşa əhəmiyyətli təsir etmir. Əksər kifozlu qadınlar normal hamiləlik keçirir və uşaq doğa bilir. Lakin hamiləlik dövründə bəzi xüsusi ehtiyat tədbirləri tələb olunur.

Hamiləlik zamanı artan çəki və dəyişən bədən mərkəzi kifozun ağrısını artıra bilər. Arxa ağrısı və yorğunluq hamilə qadınlarda daha çox hiss oluna bilər. Bu səbəbdən hamiləlik dövründə fiziki terapiya, uzanma məşqləri və dəstəkləyici kəmərlər faydalı ola bilər.

Şiddətli kifoz, xüsusilə 75 dərəcədən çox olan hallarda, hamiləlik dövründə daha diqqətli yanaşma tələb olunur. Belə hallarda hamiləlik dövründə mütəmadi həkim nəzarəti vacibdir. Çox nadir hallarda, şiddətli kifoz doğuş zamanı problemlərə səbəb ola bilər və sezaryen əməliyyatı tövsiyə oluna bilər.

Kifoz əməliyyatı keçirmiş qadınlar da adətən hamilə qala və doğuş edə bilərlər. Lakin əməliyyatdan sonra hamiləliyə başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək vacibdir. Spinal füziya əməliyyatı keçirmiş qadınlar üçün epidural anesteziya mümkün olmaya bilər və bu barədə əvvəlcədən anestezioloqla danışmaq lazımdır.

Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.