Diz sağlamlığını qoruyan ən vacib strukturlardan biri isə menisklərdir. Bir çox insan dizində kəskin ağrı və ya “ilişmə” hiss etdikdə ağlına gələn ilk sual olur: Menisk yırtığı nədir?
Menisk nədir və funksiyası nədən ibarətdir?
Menisk yırtığının nə olduğunu anlamazdan əvvəl, meniskin özünün nə işə yaradığını bilmək vacibdir. Diz oynağında hər iki dizdə iki ədəd olmaqla (daxili və xarici) aypara şəklində qığırdaq toxuması mövcuddur.
Menisklərin əsas vəzifələri:
-
Amortizasiya: Gəzinti, qaçış və tullanma zamanı yaranan zərbələri udur.
-
Yük paylaşımı: Bədən çəkisinin diz oynağı səthinə bərabər paylanmasını təmin edir.
-
Stabilizasiya: Oynağın sabitliyini qoruyur, sümüklərin bir-birinə qarşı uyğunluğunu artırır.
-
Sürtünmənin azaldılması: Oynaq mayesinin yayılmasına kömək edərək sürtünməni minimuma endirir.
Menisk yırtığı nədir?
Menisk yırtığı, bu C-şəkilli qığırdaq yastıqcıqlarının hər hansı bir travma və ya yaşla bağlı aşınma nəticəsində bütövlüyünün pozulmasıdır.
Bu yırtıqlar dizin qəfil dönməsi, həddindən artıq gərginlik və ya illər ərzində toxumanın zəifləməsi nəticəsində meydana gələ bilər.
Tibbi cəhətdən menisk yırtıqları formasına (radial, horizontal, “vedrə qulpu” və s.) və yerləşdiyi zonaya görə təsnif edilir.
Menisk yırtığının əlamətləri hansılardır?
Menisk yırtığı zamanı xəstə dərhal şiddətli ağrı hiss etməyə bilər. Bəzən yırtıq baş verdiyi an dizdə bir “çırtıltı” səsi eşidilir.
Əsas simptomlar aşağıdakılardır:
Dizdə ağrı: Xüsusilə dizi bükərkən və ya çevirərkən artan ağrı.
Şişkinlik və sərtlik: Oynaqda maye toplanması nəticəsində dizin ətrafı şişir.
Kilidlənmə: Diz oynağının müəyyən bir nöqtədə ilişib qalması və tam açılmaması.
Boşalma hissi: Dizin bədən çəkisini daşıya bilməyəcəyi və “boşalacağı” hissi.
Hərəkət məhdudiyyəti: Dizi tam bükmək və ya tam açmaqda çətinlik.
Menisk yırtığının yaranma səbəbləri
Menisk yırtıqları iki əsas qrupa bölünür: travmatik və degenerativ.
1. Travmatik yırtıqlar
Daha çox idmançılarda və gənc fərdlərdə rast gəlinir. Futbol, basketbol və ya voleybol kimi qəfil istiqamət dəyişməsi tələb edən idman növləri zamanı dizin sabit qalıb gövdənin fırlanması meniskə böyük təzyiq salır və onu cırır.
2. Degenerativ yırtıqlar
Yaş artdıqca menisk toxuması elastikliyini itirir və kövrəkləşir. Belə hallarda hətta sadə bir hərəkət — məsələn, stuldan qalxmaq və ya pilləkən çıxmaq belə yırtığa səbəb ola bilər. Artıq çəki (obezite) bu prosesi sürətləndirən ən böyük faktordur.
Menisk yırtığının diaqnostikası
Həkim fizioterapevt dizdə ağrı şikayəti ilə müraciət edən xəstədə menisk yırtığını müəyyən etmək üçün aşağıdakı mərhələləri izləyir:
Fiziki müayinə: Həkim dizi müxtəlif bucaqlarda hərəkət etdirərək (McMurray testi kimi xüsusi testlər) ağrının və kilidlənmənin yerini tapır.
MRT (Maqnit Rezonans Tomoqrafiya): Yumşaq toxumaların, o cümlədən menisklərin vəziyyətini ən dəqiq göstərən qızıl standartdır.
Rentgen: Sümük toxumasını yoxlamaq və artrit (duzlaşma) kimi digər səbəbləri istisna etmək üçün istifadə olunur.
Menisk yırtığının müalicə üsulları
Müalicə planı yırtığın ölçüsündən, yerləşdiyi yerdən, xəstənin yaşından və aktivlik səviyyəsindən asılıdır.
Konservativ (Cərrahi olmayan) Müalicə
Kiçik və dizin kənar hissəsində (qan dövranı yaxşı olan zonada) yerləşən yırtıqlar çox vaxt öz-özünə sağala bilər.
-
RICE protokolu: İstirahət (Rest), Buz (Ice), Kompressiya (Compression) və Dizin yuxarıda saxlanılması (Elevation).
-
Dərman müalicəsi: Ağrıkəsici və iltihab əleyhinə preparatlar.
-
Fizioterapiya: Diz ətrafı əzələləri (kvadriseps) gücləndirərək oynağa düşən yükü azaltmaq.
Reabilitasiya dövrü və bərpa
Əməliyyatdan və ya müalicədən sonra dizin əvvəlki funksiyasını bərpa etməsi üçün fiziki reabilitasiya mütləqdir. Bərpa müddəti meniskektomiya zamanı bir neçə həftə, menisk tikişi zamanı isə 3-6 ay çəkə bilər.
Bərpa dövründə diqqət edilməli məqamlar:
-
Həkim tərəfindən təyin olunan məşqləri nizamlı etmək.
-
Artıq çəkidən qurtulmaq.
-
Dizi həddindən artıq yükləməmək, lakin hərəkətsiz də qalmamaq.
Tez-tez verilən suallar
1. Menisk yırtığı müalicə olunmazsa nə olar?
Müalicə olunmayan menisk yırtığı zamanla dizdəki oynağın qığırdaq səthini aşındırır. Bu da erkən yaşda diz duzlaşmasına (artroz) və gələcəkdə diz protezi əməliyyatına ehtiyac yaranmasına səbəb ola bilər.
2. Hər menisk yırtığı üçün əməliyyat lazımdır?
Xeyr. Kiçik, stabil və gündəlik həyata mane olmayan yırtıqlar fizioterapiya və əzələ gücləndirmə məşqləri ilə idarə oluna bilər. Lakin dizdə kilidlənmə və daimi şişkinlik varsa, cərrahiyyə qaçılmazdır.
3. Menisk yırtığı olan insan idman edə bilərmi?
Kəskin mərhələdə idman tövsiyə edilmir. Lakin uğurlu müalicə və güclü reabilitasiyadan sonra bir çox idmançı əvvəlki karyerasına geri dönə bilir. Üzgüçülük və velosiped sürmə menisk yırtığı olanlar üçün ən təhlükəsiz idman növləridir.
4. Menisk yırtığı ağrısı hara vurur?
Ağrı adətən dizin iç və ya çöl tərəfində, məhz yırtığın olduğu nöqtədə hiss olunur. Bəzən ağrı dizin arxa hissəsinə (popliteal zona) də yayıla bilər.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
