Xalq arasında “daban tikanı” kimi tanınan daban şporu tibbi dildə kalkaneal spur adlanır. Bəs, daban şporu nədir və niyə yaranır?
Daban şporu, daban sümüyünün (calcaneus) altında kalsium yığılması nəticəsində yaranan sümük çıxıntısıdır. Bu çıxıntı rentgen müayinəsində aydın görünür və adətən dabanın ön hissəsinə, ayaq qövsünə doğru uzanır.
Daban şporu necə yaranır?
Daban şporu bir gecədə yaranan bir problem deyil. Bu, daban sümüyünə və ətrafdakı bağlara (ligamentlərə) uzun müddət ərzində tətbiq olunan həddindən artıq gərginliyin nəticəsidir.
Ayaq altındakı plantar fasiya adlı qalın toxuma bandı daban sümüyünü ayaq barmaqları ilə birləşdirir. Bu toxuma hər addımda amortizasiya rolunu oynayır.
Əgər bu toxuma davamlı olaraq zədələnirsə və ya dartılırsa, orqanizm bu gərginliyə cavab olaraq həmin nahiyəyə kalsium toplayır. Nəticədə aylar ərzində sümük bənzəri bir çıxıntı – yəni daban şporu formalaşır.
Daban şporu necə yaranır?
Hamıda daban şporu yarana bilər, lakin bəzi qrup insanlar daha böyük risk altındadır:
Həddindən artıq çəki (Opiylik): Artıq çəki daban sümüyünə və ayaq qövsünə düşən yükü artırır.
Yanlış ayaqqabı seçimi: Altı çox nazik, sərt və ya ortopedik dəstəyi olmayan ayaqqabılar dabanı müdafiəsiz qoyur.
Peşə fəaliyyəti: Müəllimlər, bərbərlər, ofisiantlar və ya tikinti işçiləri kimi günün böyük hissəsini ayaq üstə keçirənlər.
Aktiv idman: Sərt səthlərdə qaçış, tullanma və ya intensiv aerobika ilə məşğul olanlar.
Ayaq strukturu: Yastıpəncəlik (flat foot) və ya əksinə, çox yüksək ayaq qövsü olan şəxslərdə yük bərabər paylanmadığı üçün daban şporu riski yüksəkdir.
Daban mahmızı əlamətləri
Daban şporu bəzən heç bir əlamət verməyə bilər. Bir çox insan başqa bir səbəbdən rentgen çəkdirərkən təsadüfən dabanında sümük çıxıntısı olduğunu öyrənir.
Lakin klinik hallarda ən çox rast gəlinən simptomlar bunlardır:
Səhər ağrıları: Yuxudan oyanıb atılan ilk addımlarda dabanın iç hissəsində sanki bıçaq batırmış kimi kəskin ağrı.
İstirahətdən sonrakı ağrı: Uzun müddət oturduqdan sonra ayağa qalxdıqda yaranan narahatlıq.
İltihab və şişkinlik: Daban nahiyəsində hiss olunan istilik və ya yüngül qızartı.
Sərtlik: Gün boyu hərəkət etdikcə ağrı azala bilər, lakin uzunmüddətli yerimədən sonra ağrı kütləşərək geri dönür.
Diaqnostika: Daban şporu necə müəyyən edilir?
Həkim-fizioterapevt daban ağrısı ilə müraciət edən xəstəni müayinə edərkən əvvəlcə fiziki müayinə aparır. Ağrının nöqtəsini tapmaq üçün dabana təzyiq göstərir.
Bununla belə, daban şporunun varlığını dəqiq təsdiqləmək üçün Rentgen (X-ray) mütləqdir.
Bəzi hallarda, əgər həkim yumşaq toxumaların və ya sinirlərin vəziyyətindən şübhələnirsə, MRT (Maqnit Rezonans Tomoqrafiyası) və ya Ultrasəs (USM) müayinəsi də tələb oluna bilər.
Daban şporunun müalicəsi
Yaxşı xəbər budur ki, daban şporu olan insanların 90%-dən çoxu cərrahi müdaxilə olmadan sağalır. Müalicənin əsas məqsədi iltihabı azaltmaq və daban üzərinə düşən yükü yüngülləşdirməkdir.
1. Ev şəraitində ilkin tədbirlər
İstirahət: Ağrılı dövrdə ayağı yükləməmək bərpanı sürətləndirir.
Buz kompresi: Gündə 3-4 dəfə 15 dəqiqə ərzində daban nahiyəsinə buz qoymaq iltihabı azaldır.
Ağrıkəsicilər: Qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar (həkim məsləhəti ilə).
2. Fizioterapiya və İdman
Daban şporunun müalicəsində ən effektiv üsul xüsusi dartınma hərəkətləridir. Axilles vətərini və plantar fasiyanı gərən hərəkətlər daban sümüyünə olan gərginliyi aradan qaldırır.
3. Ortopedik Vasitələr
Xüsusi dabanlıqlar (silikon yastıqcıqlar) və ya fərdi ortopedik insollar dabanın altındakı təzyiqi udur və ağrını minimuma endirir. Gecə şinaları isə yatarkən ayağı müəyyən pozisiyada saxlayaraq səhər ağrılarının qarşısını alır.
4. ESWT (Zərbə-Dalğa Terapiyası)
Bu, son illərin ən populyar və effektiv müalicə üsuludur. Yüksək enerjili səs dalğaları vasitəsilə həmin nahiyədə qan dövranı artırılır və toxumaların bərpası stimullaşdırılır. Heç bir kəsik və ya iynə olmadan tətbiq edilir.
5. İnjeksiya Terapiyası (Blokada)
Əgər digər üsullar kömək etmirsə, həkim yerli olaraq kortikosteroid və ya PRP (Plazmaterapiya) inyeksiyaları tətbiq edə bilər. PRP xəstənin öz qanından hazırlanan təbii bir müalicə növüdür və zədələnmiş toxumanı sağaldır.
Daban şporundan qorunmaq üçün məsləhətlər
Profilaktika müalicədən həmişə daha asandır. Daban şporunun təkrarlanmaması üçün aşağıdakılara diqqət yetirin:
Doğru ayaqqabı: Ayaq qövsünü dəstəkləyən, elastik və yumşaq dabanlı ayaqqabılar seçin. Evdə tam müstəvi (düz) təpiklər geyinməkdən qaçın.
Çəki nəzarəti: Sağlam çəkidə qalmaq ayaqlarınıza düşən yükü azaldacaq.
İsinmə hərəkətləri: İdmana başlamazdan əvvəl mütləq ayaq əzələlərinizi isidin.
Sərt zəmindən qaçın: Beton və ya asfalt üzərində uzun müddət qaçmaqdan və ya tullanmaqdan çəkinin.
Tez-tez verilən suallar
Daban şporu ağrısı necə keçir?
Daban şporu ağrısını keçirmək üçün ilk növbədə fiziki yüklənməni azaltmalı və buz kompresindən istifadə etməlisiniz. Həkim tərəfindən təyin olunan ortopedik dabanlıqlar və ESWT terapiyası ağrının uzunmüddətli aradan qaldırılmasında ən yaxşı nəticəni verir.
Evdə daban şporu müalicəsi mümkündürmü?
Evdə tətbiq edilən xüsusi gimnastik hərəkətlər, dabanlıqlar və buz müalicəsi yüngül hallarda çox effektivdir. Lakin tam sağalma üçün çox vaxt peşəkar fizioterapiya dəstəyi tələb olunur. Xalq təbabəti üsulları (sirkə, duzlu su və s.) bəzən müvəqqəti rahatlıq versə də, sümük çıxıntısını aradan qaldırmır.
Daban şporu öz-özünə keçərmi?
Sümük çıxıntısı (şpor) öz-özünə yox olmur. Lakin onun yaratdığı iltihab və ağrı, düzgün qulluq və ayaqqabı seçimi ilə keçib gedə bilər. Bir çox insan dabanında şpor olmasına rəğmən ağrısız bir həyat sürə bilir.
Hansı ayaqqabılar daban şporuna səbəb olur?
Tamamilə düz dabanlı ayaqqabılar (baletkalar), çox köhnəlmiş idman ayaqqabıları və çox yüksək dikdaban ayaqqabılar daban şporunun yaranma riskini artırır. Ayaqqabının daban hissəsi bir qədər hündür (2-3 sm) və yumşaq olmalıdır.
Xəbərdarlıq: Bu məqalə informativ xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
